Bolşevizm ve Stalinizm

32 views
48 mins read
32 views
48 mins read

Paul Mattick – 1947

Troçki’nin Stalin biyografisinin[1] sözde amacı, “bu türden bir kişiliğin nasıl oluştuğunu ve böyle istisnai bir rol hakkını gasp ederek nasıl iktidara geldiğini” göstermektir. Ancak kitabın asıl amacı, Troçki’nin geçici olarak işgal ettiği iktidar konumunu neden kaybettiğini ve neden Stalin’in değil de onun adının Lenin’in adını takip etmesi gerektiğini göstermektir. Lenin’in ölümünden önce bu isim her zaman ‘Lenin veTroçki’ olmuştu; Stalin’in ismi ise önde gelen Bolşeviklerin yer aldığı listelerin ya sonunda ya da yakınında yer alıyordu. Hatta bir keresinde Lenin kendi imzasını Troçki’ninkinden sonra koymayı bile önermişti. Kısacası kitap, Troçki’nin neden “Lenin’in doğal halefi olduğu” görüşünde olduğunu açıklamaya yardımcı oluyor ve aslında hem Stalin’in hem de Troçki’nin biyografisi.

Elbette tüm başlangıçlar küçüktür ve Lenin ve Troçki’nin Bolşevizmi, tıpkı Hitler’in 1933’teki kahverengi terörünün İkinci Dünya Savaşı Nazizminden farklı olması gibi, günümüz Stalinizminden farklıdır. Stalinizmin cephaneliğinde Lenin ve Troçki’nin cephaneliğinde bulunmayan hiçbir şey olmadığı, Troçki’nin daha önceki yazılarıyla da kanıtlanmaktadır.[2] Örneğin Troçki de Stalin gibizorunlu çalışma hizmetini bir ‘sosyalist ilke’ olarak ortaya koymuştur. O da “hiçbir ciddi sosyalistin, emek gücünü kullanmayı reddeden işçiye el koyma hakkını İşçi Devletinden esirgemeyeceğine” inanıyordu. Eşitsizliğin ‘sosyalist karakterini’ vurgulamakta acele eden Troçki’ydi, çünkü onun dediği gibi, “genel çıkar için diğerlerinden daha fazla şey yapan işçiler, tembellere, dikkatsizlere ve örgütsüzlere göre toplumsal üründen daha fazla pay alma hakkına sahiptir.” Ona göre “üretim alanında rekabetin gelişmesine yardımcı olmak” için her şey yapılmalıdır.

Elbette tüm bunlar “dönüşüm dönemi “nin “sosyalist ilkesi” olarak tasarlanmıştı. Tam sosyalleşmenin önündeki nesnel güçlükler tarafından dikte edilmiĢti. Parti diktatörlüğünü, burjuva devlet tarafından şu ya da bu şekilde tanınmış olan faaliyet özgürlüklerinin bile ortadan kaldırılmasına yol açana kadar güçlendirme arzusu değil ihtiyacı vardı. Bununla birlikte, Stalin de zorunluluk bahanesini öne sürebilir.

Troçki, Stalinizme karşı, parti içi mücadelelerdeki bir rakibe duyduğu kişisel hoşnutsuzluktan başka argümanlar bulmak için, Stalin olmasaydı Rusya’da ve başka yerlerde her şeyin farklı olacağı iddiasını desteklemek üzere, kendisi ile Stalin ve Stalin ile Lenin arasındaki siyasi farklılıkları keşfetmeli ve inşa etmelidir.

Lenin ve Stalin arasında herhangi bir ‘teorik’ farklılık olamazdı, çünkü Stalin’in adını taşıyan tek teorik çalışma Lenin’den ilham almış ve onun tarafından denetlenmişti. Ve eğer Stalin’in ‘doğası’ merkezi parti makinesini arzuluyorsa, onun için mükemmel makineyi inşa eden Lenin’di, böylece bu konuda da hiçbir farklılık ortaya çıkamazdı. Aslında, Lenin aktif olduğu sürece, ‘İki Numaralı Bolşevik’ için ne kadar sorunlu olursa olsun, Stalin onun için sorun değildi.

Yine de Troçki’nin ‘Sovyet Termidoru’nu açıklayabilmesi için Leninizm ile Stalinizm arasında bir fark olması gerekir, tabii ki böyle bir Termidor varsa. Bu noktada, Troçki bunun ne zaman gerçekleştiğine dair çeşitli fikirler ileri sürmüştür, ancak Stalin biyografisinde, bunun “bürokrasinin artan ayrıcalıkları” ile ilgili olduğu şeklindeki basit bir ifade lehine zaman sorununu görmezden gelir. Ancak bu bizi, Lenin ve Troçki’nin devlet bürokrasisini yaratmak ve ayrıcalıklarını arttırarak etkinliğini arttırmakla meşgul oldukları Bolşevik diktatörlüğünün erken dönemine geri götürür.

Güç ve İktidar için Rakipler

Amansız mevzi mücadelesinin ancak Lenin’in ölümünden sonra açığa çıkması, Sovyet Thermidor’undan başka bir şeye işaret etmektedir. Bu sadece, o zamana kadar Bolşevik devletin hem Rus kitlelerini hem de uluslararası burjuvaziyi belli bir dereceye kadar göz ardı edebilecek kadar güçlü olduğunu ya da bir konumda olduğunu göstermektedir. Gelişmekte olan bürokrasi, Rusya’nın kalıcı olarak kendilerine ait olduğundan emin olmaya başladı; Devrimin erikleri için mücadele daha genel ve daha ciddi bir aşamaya girdi.

Bu mücadeledeki tüm muhalifler, ‘işçiler’ ve ‘köylüler’ arasındaki çözülmemiş iç sürtüşmeler, ülkenin bir bütün olarak ekonomik ve teknolojik geri kalmışlığı ve dışarıdan sürekli saldırı tehlikesi nedeniyle diktatörlüğün gerekliliğini vurguladı. Ancak bu diktatörlük ortamında her türlü argüman ortaya atılabilir. GeliĢmekte olan egemen sınıf içindeki iktidar mücadelesi, köylülerin çıkarları lehine ya da aleyhine, fabrika konseylerinin sınırlandırılması lehine ya da aleyhine, uluslararası cephede saldırgan bir politika lehine ya da aleyhine politika önerilerinde kendini ifade etti. Köylülüğün değerlendirilmesi, bürokrasi ve devrim arasındaki ilişki, parti kuşakları sorunu vb. konularında kulağa hoş gelen teoriler ortaya atıldı ve bunlar Troçki-Stalin arasındaki ‘Sürekli Devrim’ tartışmasında ve ‘Tek Ülkede Sosyalizm’ teorisinde doruk noktasına ulaştı.

Tartışmacıların kendi ifadelerine inanmış olmaları oldukça olasıdır; yine de, teorik farklılıklarına rağmen, gerçek bir durum karşısında harekete geçtiklerinde hepsi aynı şekilde davranmıştır: Kendi ihtiyaçlarına uymak için, doğal olarak aynı şeyleri farklı terimlerle ifade ettiler. Troçki cepheye -aslında tüm cephelere- koştuğunda, yalnızca anavatanı savunur. Ancak Stalin “cepheden etkilenir, çünkü burada ilk kez tüm idari makinelerin en gelişmişiyle, askeri makineyle çalışabilir”, bu arada Troçki tüm övgüyü üstlenir. Troçki disiplini savunursa, ‘demir elini’ gösterir; Stalin de aynısını yaparsa, ‘ağır bir el’ ile davranır.

Eğer Troçki’nin Kronstadt İsyanı’nı kanlı bir şekilde bastırması ‘trajik bir gereklilik’ idiyse, Stalin’in Gürcistan bağımsızlık hareketini bastırması da “kendi halkının ulus olarak haklarını çiğneyen büyük Rus Rusçu” tarzındadır. Bununtersi de geçerlidir: Troçki’nin önerileri Stalin’in yandaşları tarafından yanlış ve karşı-devrimci olarak adlandırılır; Stalin’in himayesi altında gerçekleştirildiklerinde ise büyük liderin bilgeliğinin bir başka kanıtı haline gelirler.

Bolşevizmi ve daha dar anlamda Stalinizmi anlamak için Stalinistler ve Troçkistler arasındaki yüzeysel ve çoğu zaman aptalca tartışmaları takip etmek yeterli değildir. Sonuçta Rus Devrimi Bolşevik Parti’den çok daha fazlasını kapsamaktadır. Hatta örgütlü siyasi gruplar tarafından değil, askeri yenilginin ardından zaten istikrarsız olan ekonomik sistemin çöküşüne karşı kitlelerin kendiliğinden tepkileriyle başlatılmıştır. Şubat ayaklanmaları, pazar yerlerindeki açlık isyanları, fabrikalardaki protesto grevleri ve askerlerin isyancılarla kendiliğinden dayanışma ilan etmesiyle ‘başladı’. Ancak modern tarihteki tüm spontane hareketlere örgütlü güçler eşlik etmiştir. Çarlığın çöküşü yaklaşır yaklaşmaz, örgütler direktifler ve kesin siyasi hedeflerle ön plana çıktı.

Devrimden önce Lenin kendiliğindenlikten ziyade örgütlenmeyi vurguladıysa, bunun nedeni kendiliğinden hareketlere geri bir karakter veren geri kalmış Rus koşullarıydı. Siyasi olarak ilerlemiş gruplar bile yalnızca sınırlı programlar sunuyordu. Sanayi işçileri, kapitalist açıdan daha ileri ülkelerdeki işçilerin sahip olduklarına benzer kapitalist reformlar istiyordu. Küçük burjuvazi ve kapitalist sınıfın önemli katmanları Batılı bir burjuva demokrasisi istiyordu. Köylüler kapitalist bir tarımda toprak sahibi olmak istiyordu. Çarlık Rusya’sı için ilerici olsa da, bu talepler burjuva devriminin özünü oluşturuyordu.

Yeni liberal Şubat hükümeti savaşı sürdürmeye çalıştı. Ancak kitlelerin isyan ettiği şey savaş koşullarıydı. O zamanki Rus ortamında ve mevcut emperyalist güç ilişkileri içinde vaat edilen tüm reformlar boş sözler olarak kalmaya mahkumdu; kendiliğinden hareketleri hükümetin istediği kanallara yönlendirmenin hiçbir yolu yoktu. Yeni ayaklanmalarda Bolşevikler iktidara ikinci bir devrim yoluyla değil, hükümetin zorla değiştirilmesiyle geldiler. İktidarın ele geçirilmesi, huzursuz kitlelerin mevcut hükümete gösterdikleri ilgisizlik nedeniyle kolaylaştı. Ekim darbesi, Lenin’in dediği gibi, “bir tüyü kaldırmaktan daha kolaydı”. Nihai zafer “pratikte varsayılan olarak elde edildi … Tek bir alay bile Rus demokrasisini savunmak için ayağa kalkmadı … Yeryüzünün altıda birini kapsayan bir imparatorluk üzerindeki üstün güç mücadelesi, her iki tarafın taşradaki ve iki başkentteki şaşırtıcı derecede küçük güçleri arasında karara bağlandı.”

Bolşevikler reform yapmak için eski koşulları geri getirmeye çalışmadılar, ama kavramsal olarak geri kalmış kendiliğinden hareketlerin somut sonuçlarından yana olduklarını ilan ettiler: savaşın sona ermesi, işçilerin sanayiyi kontrol etmesi, egemen sınıfların mülksüzleştirilmesi ve toprağın bölünmesi. Ve böylece iktidarda kaldılar.

Rus kitlelerinin devrim öncesi talepleri iki nedenden ötürü geri kalmıştı: başlıca kapitalist uluslarda uzun süredir gerçekleştirilmişlerdi ve mevcut dünya koşulları göz önüne alındığında artık gerçekleştirilemezlerdi. Dünya kapitalizminin yoğunlaşma ve merkezileşme sürecinin neredeyse her yerde burjuva demokrasisinin gerilemesine yol açtığı bir dönemde, Rusya’da bunu yeniden başlatmak artık mümkün değildi. Eğer laissez fairedemokrasi söz konusu değilse, sermaye-emek ilişkilerinde genellikle sosyal mevzuat ve sendikalizmle ilgili olan tüm reformlar da söz konusu değildi. Kapitalist tarım da feodal mülklerin parçalanmasının ve kapitalist pazar için üretimin ötesine geçerek tarımın sanayileĢmesine ve bunun sonucunda sermayenin yoğunlaĢma sürecine dahil olmasına yol açmıĢtı.

Bolşevikler ve Kitlesel Kendiliğindenlik

Bolşevikler Devrim’in sorumluluğunu üstlenmediler. Kendiliğinden gelişen hareketlere tam kredi verdiler. Elbette, Rusya’nın Bolşevik Parti’yi de içeren önceki tarihinin örgütsüz kitlelere bir tür muğlak devrimci bilinç kazandırdığı gerçeğinin altını çizdiler ve onların önderliği olmasaydı Devrimin gidişatının farklı olacağını ve büyük olasılıkla bir karşı devrime yol açacağını iddia etmekten geri kalmadılar. Troçki, “Bolşevikler iktidarı ele geçirmemiş olsalardı,” diye yazıyor, “Roma Yürüyüşü’nden beş yıl önce dünya faşizmin Rusça adını öğrenmiş olacaktı.”

Ancak geleneksel güçlerin karşı-devrim girişimleri, kendiliğinden gelişen hareketlerin bilinçli bir şekilde yönlendirilmesi nedeniyle değil, Lenin’in “durumu doğru bir şekilde değerlendiren keskin gözleri” nedeniyle değil, bu hareketlerin kendi rotalarından saptırılamaması nedeniyle başarısız oldu. Eğer bu terim kullanılmak isteniyorsa, 1917 Rusya’sında mümkün olan ‘karşı-devrim’, Devrimin kendisine içkin olan, yani Bolşeviklere, işçilerin üretim araçlarından kapitalist bir şekilde koparılmasını ve bunun sonucunda Rusya’nın rakip bir emperyalist güç olarak restorasyonunu sürdürmek için merkezden yönetilen bir toplumsal düzeni yeniden kurma fırsatı sunmasıydı.

Devrim sırasında, isyan eden kitlelerin ve Bolşeviklerin çıkarları kayda değer ölçüde birleşti. Geçici birleşmenin ötesinde, Bolşeviklerin toplumsallaştırıcı kavramları ile kendiliğinden hareketlerin sonuçları arasında derin bir birlik de vardı. Sosyalizm için fazla ‘geri’ ama aynı zamanda liberal kapitalizm için fazla ‘ileri’ olan Devrim, ancak Bolşeviklerin sosyalizmin ön koşulu olarak gördükleri kapitalizmin o tutarlı biçimiyle, yani Devlet-kapitalizmiyle sona erebilirdi.

Kendilerini kontrol edemedikleri kendiliğinden hareketle özdeşleştiren Bolşevikler, bu hareket kendi acil hedeflerini gerçekleştirmek için kendini harcar harcamaz, onun üzerinde kontrol sahibi oldular. Farklı bölgelerde farklı şekilde ulaşılan bu tür pek çok hedef vardı. Köylülüğün çeşitli katmanları farklı ihtiyaç ve arzuları tatmin ediyor ya da edemiyordu. Ancak onların çıkarlarının proletaryanınkilerle gerçek bir bağlantısı yoktu. İşçi sınıfının kendisi de çeşitli özel ihtiyaçları ve genel planları olan çeşitli gruplara bölünmüştü. Küçük burjuvazinin çözmesi gereken başka sorunlar vardı. Kısacası, Çarlık ve savaş koşullarına karşı kendiliğinden bir birlik vardı, ancak acil hedefler ve gelecekteki politika konusunda bir birlik yoktu. Bolşeviklerin bu toplumsal bölünmeyi kendi iktidarlarını inşa etmek için kullanmaları çok zor olmadı ve sonunda toplumun bütününden daha güçlü hale geldi çünkü hiçbir zaman toplumun bütünüyle yüzleşmedi.

Devrim içinde kendilerini ortaya koyan diğer gruplar gibi Bolşevikler de kendi özel amaçlarını elde etmek için bastırdılar: hükümetin kontrolü. Bu hedef, diğerlerinin ulaşmak istediklerinden daha uzağa ulaşıyordu. Hiç bitmeyen bir mücadeleyi, iktidar mevkilerinin sürekli kazanılmasını ve yeniden kazanılmasını içeriyordu. Köylü grupları toprakları bölüştükten sonra yerlerine yerleşti, işçiler fabrikalara ücretli işçi olarak döndü, askerler sonsuza kadar kırlarda dolaşamayacakları için köylü ve işçi hayatına geri döndü, ancak Bolşevikler için mücadele ancak Devrimin başarısıyla gerçek anlamda başladı. Tüm hükümetler gibi Bolşevik rejimi de mevcut tüm toplumsal katmanların kendi otoritesine boyun eğmesini gerektirir. Tüm gücü ve kontrolü yavaş yavaş kendi ellerinde merkezileştiren Bolşevikler, kısa sürede politikayı dikte edebilecek duruma geldiler. Rusya bir kez daha özel bir sınıfın -yeni ortaya çıkan Devlet-kapitalizmi sistemindeki ayrıcalıklı sınıfın- çıkarları doğrultusunda tamamen örgütlenmiş oldu.

Parti ‘Makinesi’

Tüm bunların Stalinizm ve ‘Thermidor’ ile hiçbir ilgisi yoktur, ancak Lenin ve Troçki’nin iktidara geldikleri günden itibaren izledikleri politikayı temsil etmektedir. Troçki, 1918’de Altıncı Sovyetler Kongresi’ne sunduğu raporda, “Tüm Sovyet işçileri, yönetimimizin merkezileştirildiğini ve yukarıdan verilen tüm emirlerin nihai olması gerektiğini anlamadı. … Henüz anlamamış olan Sovyet işçilerine karşı acımasız olacağız; onları uzaklaştıracağız, saflarımızdan atacağız, baskılarla yukarı çekeceğiz.” Troçki şimdi bu sözlerin, savaş faaliyetini düzgün bir şekilde koordine etmeyen Stalin’e yönelik olduğunu iddia ediyor ve biz de ona inanmaya hazırız. Ancak bu sözler, Sovyet hiyerarşisinde ‘ikinci sınıf’ bile olmayan ama hiçbir derecesi bulunmayan herkesi ne kadar daha doğrudan hedef almış olmalıdır. Troçki’nin aktardığı gibi, “hareket halindeki sınıflar ile parti makinelerinin çıkarları arasında keskin bir bölünme zaten vardı. Olağanüstü devrimci eğitimden yararlanan Bolşevik Parti kadroları bile, monarşinin devrildiği günün hemen ertesinde, kitleleri göz ardı etmeye ve kendi özel çıkarlarını makinenin çıkarlarıyla özdeşleştirmeye kesinlikle meyilliydiler.”

Troçki, elbette, bu durumun ima ettiği tehlikelerin Lenin’in uyanıklığı ve “kitleleri Partiden daha devrimci, Partiyi de makinesinden daha devrimci” kılan nesnel koşullar sayesinde önlendiğini savunur. Ama makinenin başında Lenin vardı. Troçki, Devrim’den önce bile Parti Merkez Komitesi’nin “neredeyse düzenli olarak işlediğini ve tamamen Lenin’in elinde olduğunu” belirtiyor. Devrimden sonra bu daha da arttı. 1918 baharında “‘demokratik merkeziyetçilik’ ideali daha da tersine döndü, çünkü hem hükümet hem de Parti içindeki güç Lenin’in ve onunla açıkça anlaşmazlığa düşmeyen ve onun isteklerini yerine getiren Bolşevik liderlerin yakın maiyetinin elinde yoğunlaştı.” Bürokrasi yine de ilerleme kaydederken, ortaya çıkan Stalinist makine Lenin’in bir ihmalinin sonucu olmalıydı.

Bir yandan makinenin yöneticisi ile makine arasında, diğer yandan da makine ile kitleler arasında ayrım yapmak, yalnızca kitlelerin ve onun en tepedeki liderinin gerçekten devrimci olduğunu ve hem Lenin’in hem de devrimci kitlelerin daha sonra, deyim yerindeyse, kendini bağımsız kılan Stalin’in makinesi tarafından ihanete uğradığını ima eder. Troçki kendi siyasi çıkarlarını tatmin etmek için bu tür ayrımlara ihtiyaç duysa da, bunların gerçekte hiçbir temeli yoktur. Ölümüne kadar -Bolşevikler için burjuva politikacıların zaman zaman denk bütçe için yaptıkları haçlı seferlerine eşdeğer olan bürokratikleşmenin tehlikelerine karşı ara sıra yaptığı açıklamaları göz ardı edersek- Lenin bir kez bile Bolşevik Parti makinesine ve onun liderliğine, yani kendisine karşı çıkmadı. Hangi politikaya karar verilirse verilsin, makinenin dümeninde olduğu sürece Lenin’in onayını aldı; ve bu pozisyonda öldü.

Lenin’in ‘demokratik’ kavramları efsanevidir. Elbette Lenin dönemindeki devlet kapitalizmi Stalin dönemindeki devlet kapitalizminden farklıydı çünkü Lenin’in kendi devletini inşa etme çabası sayesinde Stalin’in diktatörlük yetkileri daha fazlaydı. Lenin’in yönetiminin Stalin’inkinden daha az terörist olduğu tartışmalıdır. Stalin gibi Lenin detüm kurbanlarını ‘karşı devrimci’ başlığı altında katalogladı. Her iki rejim altında işkence gören ve öldürülenlerin istatistiklerini karşılaştırmadan, Lenin ve Troçki yönetimindeki Bolşevik rejimin, zorunlu kolektifleştirme ve köle-işçi kampları gibi Stalinist önlemleri temel bir ekonomik ve siyasi politika olarak uygulayacak kadar güçlü olmadığını kabul edeceğiz. Lenin ve Troçki’yi sözde Yeni Ekonomik Politika ‘ya, yani özel mülkiyet çıkarlarına taviz vermeye ve ‘demokrasi’ye daha fazla sözde hizmet etmeye zorlayan şey tasarım değil, zayıflıktı.

Lenin’in iktidarının ilk dönemlerinde Bolşeviklerin Sosyal Devrimciler gibi Bolşevik olmayan örgütlere ‘hoşgörü’ göstermesi, Troçki’nin iddia ettiği gibi Lenin’in ‘demokratik’ eğilimlerinden değil, Bolşevik olmayan tüm örgütleri bir anda yok edememesinden kaynaklanıyordu. Lenin’in Bolşevizminin totaliter özellikleri, kontrolünün ve polis gücünün artmasıyla aynı oranda birikiyordu. Troçki’nin iddia ettiği gibi, Bolşevik olmayan tüm işçi örgütlerinin ‘karşı-devrimci’ faaliyetleri tarafından Bolşeviklere dayatılmış olmaları, elbette çeşitli konformist olmayan örgütlerin ezilmesinden sonra daha da artmalarını açıklayamaz. Lenin’in Komünist Enternasyonal’in Rusya dışındaki örgütlerinde totaliter ilkelerin uygulanması konusundaki ısrarını da açıklayamaz.

Troçki, Stalinizmin Savunucusu

Lenin’in diktatörlüğü için Bolşevik olmayan örgütleri tamamen suçlayamayan Troçki, “SSCB’nin mevcut totaliter rejiminin … Bolşevizmin çirkin doğasından kaynaklandığını kanıtlamaya çalışan teorisyenlere”, “yöneticilerin çoğunun, hatırı sayılır bir tabakanın, komuta etmeye alışmış olması ve emirlerine kayıtsız şartsız boyun eğilmesini talep etmesi nedeniyle Sovyet Hükümeti üzerinde silinmez bir etki bırakan” İç Savaş yıllarını unuttuklarını söyler. Stalin de, diye devam eder, “daha sonra kişisel diktatörlüğünü kurmasına yardımcı olan tüm grupla birlikte, İç Savaş’ın ortamı ve koşulları tarafından şekillendirilmiştir”. Ancak İç Savaş uluslararası burjuvazi tarafından başlatılmıştı. Böylece Bolşevizmin Lenin ve Stalin dönemindeki çirkin yanları, başlıca ve nihai nedenini kapitalizmin Bolşevizme olan düşmanlığında bulur; Bolşevizm bir canavarsa bile, sadece kendini savunmak için öldüren ve işkence eden isteksiz bir canavardır.

Ve böylece, dolambaçlı bir şekilde de olsa, Troçki’nin Bolşevizmi, Stalin’e karşı nefretle dolu olmasına rağmen, sonunda Troçki için mümkün olan tek öz savunma olarak sadece Stalinizmin savunulmasına yol açar. Bu, Stalinizm ile Troçkizm arasındaki ideolojik farklılıkların yüzeyselliğini açıklamaktadır. Lenin’e saldırmadan Stalin’e saldırmanın imkansızlığı, Troçki’nin bir muhalif olarak yaşadığı büyük zorlukları açıklamaya yardımcı olmaktadır. Troçki’nin kendi geçmişi ve teorileri, Stalinizmin solunda bir hareket başlatmasını engellemiş ve ‘Troçkizmi’ başarısız Bolşevikler için sadece bir toplama kurumu olarak kalmaya mahkum etmiştir. Bu haliyle, sözde ‘komünist’ dünya hareketi içindeki güç ve pozisyonlar için bitmek bilmeyen rekabetçi mücadeleler nedeniyle kendisini Rusya dışında sürdürebilirdi. Ancak bir dizi politikacının yerine bir başkasının geçmesinden başka sunabileceği bir şey olmadığı için önem kazanamadı. Troçkistlerin İkinci Dünya Savaşı’nda Rusya’yı savunması, Stalin’in en sert ama aynı zamanda en sadık muhalefetinin önceki tüm politikalarıyla tutarlıydı.

Troçki’nin Stalinizm savunusu, İç Savaş’ın Bolşevikleri nasıl işçi sınıfının hizmetkârlarından efendilerine dönüştürdüğünü göstermekle yetinmez. “Üretim araçlarının ve toprağın kamulaştırılmasını korumanın bürokrasinin ölüm kalım yasası” olduğu gibi daha önemli bir gerçeğe işaret eder. Bu, “en korkunç bürokratik çarpıtmalara rağmen, SSCB’nin sınıf temelinin proleter kalmaya devam ettiği” anlamına gelmektedir. Stalin bir süre için – fark ediyoruz ki – Troçki’yi endişelendirmişti. 1921’de Lenin, Yeni Ekonomik Politika ‘nın yalnızca bir ‘taktik’ mi yoksa bir ‘evrim’ mi olduğu sorusundan rahatsız olmuştu. NEP özel-kapitalist eğilimleri serbest bıraktığı için, Troçki büyüyen Stalinist bürokraside “burjuva restorasyonunun ilk aşamasından başka bir şey” görmüyordu. Ancak endişeleri yersizdi; “eşitliğe karşı mücadele ve çok derin toplumsal farklılaşmaların tesisi, şimdiye kadar kitlelerin sosyalist bilincini ya da devrimin temel toplumsal kazanımları olan üretim araçlarının ve toprağın ulusallaştırılmasını ortadan kaldıramadı.” Elbette Stalin’in bununla hiçbir ilgisi yoktu, çünkü “Rus Thermidor’u, eğer bu yönetimin tüm dünyada modasının geçtiği kanıtlanmamış olsaydı, kuşkusuz yeni bir burjuva egemenliği çağı açacaktı.”

Sonuç: Devlet Kapitalizmi

Troçki’nin bu son ifadesiyle tartışılan meselenin özüne yaklaşıyoruz. Daha önce 1917 devriminin somut sonuçlarının ne sosyalist ne de burjuva olduğunu, devlet kapitalisti olduğunu söylemiştik. Troçki’nin inancı, Stalin’in ekonominin devlet-kapitalist doğasını burjuva ekonomisi lehine yok edeceği yönündeydi. Bu Thermidor olacaktı. Burjuva ekonomisinin tüm dünyada çürümesi Stalin’in bunu gerçekleştirmesini engelledi. Yapabildiği tek şey, Lenin ve Troçki tarafından var edilmiş olan topluma kendi kişisel diktatörlüğünün çirkin özelliklerini sokmak oldu. Bu şekilde ve Stalin’in hala Kremlin’i işgal etmesine rağmen, Troçkizm Stalinizme karşı zafer kazanmıştır.

Her şey devlet-kapitalizminin sosyalizmle eşitlenmesine bağlıdır. Troçki’nin bazı öğrencileri son zamanlarda bu denklemi kurmaya devam etmeyi imkânsız bulsa da, Troçki buna bağlıydı çünkü bu denklem Leninizmin ve daha geniş anlamda, Leninizmin yalnızca daha gerçekçi bir parçası olduğu sosyal-demokrat dünya hareketinin hem başlangıcı hem de sonudur. Gerçekçi, yani Rusya’ya ilişkin olarak. Bu hareketin ‘işçi devleti’nden anladığı, parti tarafından yönetilen bir hükümettir; ‘sosyalizm’ ile kastedilen ise üretim araçlarının kamulaştırılmasıdır. Hükümetin siyasi kontrolüne ekonomi üzerindeki kontrol de eklenince, tüm toplum üzerindeki totaliter yönetim tam anlamıyla ortaya çıkar. Hükümet totaliter yönetimini, toplumsal hiyerarşiyi koruyan ve kendisi de hiyerarşik bir kurum olan parti aracılığıyla güvence altına alır.

Bu “sosyalizm” fikri artık gözden düĢme sürecine girmiĢtir, ancak bunun tek nedeni Rusya’daki deneyim ve diğer ülkelerdeki daha az kapsamlı olsa da benzer deneyimlerdir. 1914 öncesinde, barışçıl ya da şiddet yoluyla iktidarın ele geçirilmesiyle kastedilen, hükümet mekanizmasının ele geçirilmesi, belirli bir yönetici ve kanun yapıcı grubunun yerine başka bir grubun getirilmesiydi. Ekonomik olarak, kapitalist piyasanın ‘anarşisi’ yerini devletin kontrolü altında planlı bir üretime bırakacaktı. Sosyalist devlet tanımı gereği ‘adil’ bir devlet olacağından, demokratik süreçler yoluyla kitleler tarafından kontrol edileceğinden, kararlarının sosyalist ideallere ters düşmesini beklemek için hiçbir neden yoktu. Bu teori, işçi sınıfının bir bölümünü az ya da çok güçlü partiler halinde örgütlemek için yeterliydi.

Sosyalizm teorisi, herkesin çıkarına olacak merkezi bir ekonomik planlama talebine indirgeniyordu. Sermaye birikiminin doğasında var olan merkezileĢme süreci sosyalist bir eğilim olarak görülüyor, devlet mekanizması içinde “emeğin” artan etkisi sosyalizm yönünde atılmıĢ bir adım olarak selamlanıyordu. Ama aslında sermayenin merkezileĢme süreci, kendi kendini toplumsal mülkiyete dönüĢtürmesinden baĢka bir Ģeye iĢaret ediyordu. Bu, laissez faire ekonomisinin yıkılmasıyla ve dolayısıyla ekonominin düzenleyicisi olarak geleneksel iş döngüsünün sona ermesiyle özdeşti. Yirminci yüzyılın başlamasıyla birlikte kapitalizmin karakteri değişti. O andan itibaren kendisini, piyasanın ‘otomatik’ işleyişiyle çözülemeyen kalıcı kriz koşulları altında buldu. Tekelci düzenlemeler, devlet müdahaleleri, ulusal politikalar krizin yükünü dünya ekonomisinde kapitalist açıdan güçsüz olanlara kaydırdı. Tüm ‘ekonomik’ politikalar emperyalist politikalara dönüştü ve iki kez dünya çapında çatışmalarla sonuçlandı.

Bu durumda, çökmüş bir siyasi ve ekonomik sistemi yeniden inşa etmek, onu bu yeni koşullara uyarlamak anlamına geliyordu. Bolşevik sosyalleşme teorisi bu ihtiyacı takdire şayan bir şekilde karşılıyordu. Rusya’nın ulusal gücünü yeniden tesis etmek için, Batı uluslarında yalnızca evrimsel bir süreç olan şeyi radikal bir şekilde yapmak gerekiyordu. O zaman bile Rus ekonomisi ile Batılı güçlerin ekonomisi arasındaki farkın kapanması zaman alacaktı. Bu arada sosyalist hareketin ideolojisi de koruma görevi gördü. Bolşevizmin sosyalist kökeni, onu Rusya’nın devlet-kapitalist yeniden inşası için özellikle uygun hale getirmişti. Partiyi iyi işleyen bir kurum haline getiren örgütsel ilkeleri, ülkede de düzeni yeniden tesis edecekti.

Bolşevikler elbette Rusya’da inşa ettikleri şeyin sosyalizm değilse bile en azından sosyalizmden sonraki en iyi şey olduğuna inanıyorlardı, çünkü Batı uluslarında hala sadece ana gelişme eğilimi olan süreci tamamlıyorlardı. Piyasa ekonomisini ortadan kaldırmış ve burjuvaziyi mülksüzleştirmişlerdi; ayrıca hükümet üzerinde tam kontrol sağlamışlardı. Ancak Rus iĢçiler için hiçbir Ģey değiĢmemiĢti; sadece baĢka bir patronlar, politikacılar ve telkinciler grubuyla karĢı karĢıyaydılar. Onların konumu, savaş dönemlerinde tüm kapitalist ülkelerdeki işçilerin konumuna eşitti. Devlet-kapitalizmi bir savaş ekonomisidir ve Rusya dışındaki tüm ekonomik sistemler kendilerini savaş ekonomilerine, modern kapitalizmin emperyalist ihtiyaçlarına uygun devlet-kapitalist sistemlerine dönüştürmüştür. Diğer uluslar Rus devlet kapitalizminin tüm yeniliklerini değil, sadece kendi özel ihtiyaçlarına en uygun olanları kopyaladılar. Ġkinci Dünya SavaĢı devlet kapitalizminin dünya çapında daha da geliĢmesine yol açtı. Çeşitli ulusların özellikleri ve dünya gücü çerçevesindeki özel durumları, devlet kapitalizmine doğru çok çeşitli gelişim süreçleri sağladı.

Devlet kapitalizmi ve faşizmin her yerde aynı şekilde gelişmediği ve gelişmediği gerçeği, Troçki’ye Bolşevizm, faşizm ve kapitalizm arasındaki temel farkın yalın ve basit olduğu argümanını sağladı. Bu argüman zorunlu olarak toplumsal gelişmenin yüzeyselliğini vurgulamaktadır. Tüm temel yönleriyle bu üç sistem de aynıdır ve yalnızca aynı gelişmenin farklı aşamalarını temsil eder – hükümeti ve onu destekleyen ayrıcalıklı toplumsal katmanları güvence altına almak ve bu hükümetlerin savaşa hazırlanarak, savaş yürüterek ve savaştan kazanç sağlayarak günümüzün uluslararası ekonomisine katılmalarını sağlamak için nüfus kitlelerinin diktatör hükümetler tarafından az ya da çok otoriter bir şekilde manipüle edilmesini amaçlayan bir gelişme.

Troçki, Bolşevizm’de, dünya çapında ‘faşist’ bir dünya ekonomisine yönelik eğilimin bir yönünü tanımasına izin veremezdi. 1940 gibi geç bir tarihte, Bolşevizmin 1917 Rusya’sında faşizmin yükselişini engellediği görüşünü savunuyordu. Ancak Lenin ve Troçki’nin Rusya’da engelledikleri tek şeyin, Rusya’nın ‘faşist’ yeniden inşası için Marksist olmayan bir ideolojinin kullanılması olduğu uzun zamandır açık olmalıydı. Bolşevizmin Marksist ideolojisi yalnızca devlet-kapitalist amaçlara hizmet ettiği için, o da gözden düşmüştür. Kapitalist sömürü sisteminin ötesine geçen herhangi bir bakış açısından, Stalinizm ve Troçkizm geçmişin kalıntılarıdır.

NOTLAR

1. Stalin. Adamın ve etkisinin bir değerlendirmesi. Charles Malamuth tarafından Rusça’dan çevrilmiş ve düzenlenmiştir. İlk yedi bölüm ve ekler, yani kitabın büyük kısmı Troçki tarafından yazılmış ve gözden geçirilmiştir. Notlar, alıntılar, belgeler ve diğer hammaddelerden oluşan son dört bölüm düzenlenmiştir.

2. Örneğin L. Troçki’nin “Dictatorship vs. Democracy”, New York, 1922; özellikle 135. sayfadan 150. sayfaya kadar.

KaynakKurasje Arşivi;
TranskripsiyonAndy Blunden tarafından, marxists.org 2003 için;
Düzeltme: ve Geoff Traugh tarafındandüzeltildi, Ağustos 2005.
Jonas Holmgren tarafından düzeltildi, Temmuz 2009.

Aşağıda Mattick’in ilk olarak Politics, Vol. 4, No. 2, Mar/Apr 1947’de yayınlanan incelemesinin kısaltılmış bir baskısı yer almaktadır. Tam versiyon PDF formatında mevcuttur.


Paul Mattick Arşivi